# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Пилипшилер

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## Пилипшилер

### ПАУЛДАН ПИЛИПШИЛЕРГЕ ХАТ


Пилип шахар Македония деген урым областининъ маьнели шахарларынынъ бириси болган эди. Бу шахарда Паул биринши кере Европада Ийги Хабарды насихатлаган эм христиан ямагатын туьзген.

Сосы хат та Урымда тутнакта язылган, ол окувшыларга Паулдынъ аьдемлигин онынъ баска коьп хатларыннан бек ашып коьрсетеди. Паулдынъ баска хатларынынъ бир нешевиннен айырым болып, мунда бир байланыслы темасы йок. Мине элши Паулдынъ бу хаттагы бас ойларынынъ бир нешеви:

Паулдынъ тутнакка туьсуьви аркалы Ийги Хабар коьплерге яйылады;

Паул оьзининъ баьри кыйынлыкларында да куванышлы эм окувшыларды да, оьзиндей, болмага шакырады;

оьзлерининъ азапланувларында христианлар Иса Масихтинъ эткен тоьзимлигине карамага тийислилер;

ямагаттынъ аьдемлерине бирликти коьрсетпеге насихатлав;

Тауратка (Мусадынъ Йорыгына) уьмит эткениннен, Масихке сенимнинъ артыклыгы – куткарылув уьшин;

пилипшилерге, олардынъ Паулга алаллыгы эм мол савгалары уьшин, разылыгын билдируьв.


### 1


1Масих Исадынъ куллары Паулдан эм Тимотейден Пилип шахардагы иман ямагатынынъ етекшилери мен ярдамшыларына эм Иса Масихке багысланганлардынъ баьрисине салам!

2Атамыз Алладан эм Раббий Масих Исадан сизге шапагат эм тынышлык болсын.


Паул шуькир этип тилек тилейди


3Сизди эске туьсирген сайын аьр заманда да Аллама шуькир этемен.

4-5Сизинъ энъ биринши куьниннен баслап соьлеге дейим Ийги Хабарды таралтувда катнасканынъызга аьр бир дувамда баьринъиз уьшин, куванып, тилек тилеймен.

6Сизде ийги исти этип баслаган (Алла) оны Масих Исадынъ (кайтаяк) куьнине дери толтыраягына толы ынанаман.

7Меним баьринъиз акында солай ойланувым дурыс, неге десе сиз дайым юрегимде турасыз эм тек тутнакта турган заманымда тувыл, а Ийги Хабарды, коршалап, яклаганда да, онынъ акыйкатлыгын, арт кайтпай, бегиткенде де баьринъиз мени мен бирге Алла шапагатын боьлесиз.

8Баьринъизди Масих Исадынъ суьйими мен суьйип, коьрмеге аьсирет болганыма Алла – шаат.

9Мен, сизинъ суьйиминъиз терен билимлик эм толы сезим аркалы коьптен коьпке оьссин,

10-11эм ийгиди биле барынъыз, Масихтинъ (кайтаяк) куьнинде минсиз эм айыпсыз болынъыз деп, тилеймен. Соны ман Раббий данъкланып макталар, Иса Масихтен келген туврашылыктынъ емиси ишинъизде толы оьсер эм сиз Масихтинъ (кайтаяк) куьнинде минсиз эм айыпсыз боларсыз.


Ийги Хабардынъ яйылувы


12(Иман) кардашларым, мени мен болган аьллер Ийги Хабарды таралтувда уьйкен етимисли пайда эткенин билгенинъизди суьемен.

13Оны ман Масих уьшин тутнакка туьскеним сарай саклавшыларынынъ баьрисине эм баскаларга да ашык белгили болды.

14Тутнакка туьскеним (иман) кардашларымыздынъ коьбисининъ Раббийге ынанувын тагы да беркитти эм Ийги Хабарды тагы да бек йигерли эм коркынышсыз насихатламага коьнъиллерин коьтерди.

15Дурыс, олардынъ бир кесеклери куьншилигиннен эм куьндеслигиннен, баскалары таза ниетлигиннен Масих акында хабарлайдылар.

16Бу кисилер оны суьйиминнен этедилер, неге десе олар меним Ийги Хабарды коршалар уьшин бу ерде туратаганымды биледилер.

17-18Баскалары, ак юректен болмай, оьзлерине пайда излегеннен эм мага тутнактагы кыйынлыгымды тагы да авырландырар уьшин куллык этедилер. Ама мунынъ экевининъ де хаьтеси йок! Яман ниетликтен яде ак юректен этселер де, Масих акында айтылады. Мен сонынъ уьшин куванаман эм алдыда да куванаякпан.

19Неге десе билемен: сизинъ тилек-дуваларынъыз эм Иса Масихтинъ Рухынынъ ярдамы меним тутнактан босатылувыма себеп этеек.

20Мен бир зат уьшин уятлы болмаякпан, соьле де аьр замандагындай яшасам да, оьлсем де толы йигерлик пен оьмиримде Масихтинъ данъкын шыгараякпан деп, уьмитленемен эм сенемен.

21Неге десе мага яшав – Масих, оьлим де мага – пайда.

22Ама яшап калсам, менимше, етимисли куллык эталарман. Не затты сайларман – билмеймен.

23Эки суьювимнинъ арасындаман: Масих пен бирге болмага суьемен, неге десе бу аьр заттан да ийги.

24Ама бу дуныяда сизинъ уьшин калмага оннан да бек керекли.

25Бу затка бек ынанганнан себеп мен булай анълайман: мен мунда яшамага кереклимен эм куванышынъызды, иман байлыгынъызды оьстирер уьшин баьринъиз бен бирге каларман.

26Соны ман, яне сизге келген заманымда, мен аркалы Масих Иса ман оннан да коьп мактанарсыз.

27-28Не болса да Масих акындагы Ийги Хабарга тийисли болып яшанъыз. Келип сизди коьрсем де, келмесем де калай болганынъызды, коьнъил бирлиги мен берк туратаганынъызды, Ийги Хабарда анълатылган иман уьшин куьресетаганынъызды эм душпанларынъыздан эш бир зат уьшин коркпай туратаганынъызды эситпеге суьемен. Бу зат оларга – йойылаякларынынъ, а сизге – куткарылаягынъыздынъ нышаны болады. Эм ол Алладан.

29Неге десе сизге Масих уьшин тек Масихке ынанмага тувыл, а Онынъ йолында кыйынлык шекпеге де амал берилген.

30Алдын меним басыма келген кыйынлыкларды сиз де коьргенсиз эм соьле басыма келетаган кыйынлыклар акында эситкенсиз, оларды сиз де шегесиз.


### 2


Масихтен коьрим алынъыз


1Солай этип, эгер Масихке байыр болганынъыз коьнъилинъизди коьтеретаган болса, эгер Онынъ суьюви сизди тынышландыратаган болса, эгер Кие Рух пан айкасатаган болсанъыз, эгер сизде рагимлик эм аявлык бар болса,

2сонда куванышымды толы этинъиз: бир акылда, бир ок суьювде турынъыз, бир ниетли эм бир ойдан болынъыз.

3Менменшиликтен, оьзинъизге мактав излеп, эш бир затты да этпенъиз, ама сабыр болып, баскаларды оьзинъизден йогары деп сананъыз.

4Аьр биринъиз тек оьзининъ каьрин шегип турмай, баскалардынъ акында да ойланмага тийислисиз.

5Неге десе сизде де Иса Масихтеги сезимлер болмага тийислилер:

6Ол аьр ягыннан Алладай болса да, Алла ман тенъдей болып калмага эркинлик излемеген;

7Оьзин, аьр ягыннан кулдай этип, аьдем шаркында юргисткен эм Оьзи Оьзин сансыз эткен. Келбети инсандай болса да,

8оьлимге дейим, эм оьлимди кашта алганда да бойсынувлы болып, Оьзин тоьменлеткен.

9Сол себепли Алла Оны йогарга коьтерди эм баьри атлардан йогары атты Ога берди.

10Соьйтип, коьклерде, ерде эм де ер астында болганлардынъ баьриси де Исадынъ атын сыйлар уьшин тизиннен шоьгер

11эм аьр бир тил Иса Масихтинъ Раббий экенин шаатлап, Атамыз Аллады данъклар.


Куткарылувынъызды яшавда толысынша кулланып билинъиз


12Солай этип, меним суьйген досларым, сиз аьр заманда да бойсынувлы болганынъыздай, тек мен сиз бен болган вакытта тувыл, а энди, мен сизинъ касынъызда болмаганымда, тагы да бек бойсынувлы болынъыз! Оьз куткарылувынъызды, Аллады оьрметлеп эм коркып, яшавда толысынша кулланып билинъиз.

13Неге десе Алла, Оны разы эткен затты изленъиз эм толтырынъыз деп, сизде ислейди.

14Баьрин де, шагынмай эм давласпай, этинъиз.

15Сол заманда сиз таза эм айыпсыз болып, бу кыйшык эм бузык несилдинъ арасында Алладынъ кемшиликсиз балалары боларсыз.

16Дуныяда бу несилдинъ арасында, юлдызлардай, яркырарсыз. Яшав беруьвши хабарды яйып юргистерсиз. Солай этсенъиз, босына куьреспегеним эм босына кыйналмаганым уьшин Масихтинъ (кайтаяк) куьнинде мен сиз бен оьктемсирмен.

17Эгер каным сиз аькелген курманлыктынъ – Аллага куллык эткен иманынъыздынъ – уьстине, шагырдай, тоьгилмеге керек болса да, куванаман эм баьринъиздинъ куванышына косыламан.

18Тап солай, сиз де куванынъыз эм меним куванышыма косылынъыз.


Тимотей эм Эпафрас


19Мен тез арадан сизге, Раббий Иса буйырса, Тимотейди йибермеге уьмит этемен эм ол сизинъ аьлинъиздинъ хабарын мага билдиргеннен сонъ, меним яным тынышлык табар.

20Неге десе мен ога тенъли, ак юректен сизинъ каьринъизди шегип юрген баска эш биревди билмеймен.

21Баска биревлер, Иса Масихке кызмет кылмай, оьзлерине кереклисин этип те юредилер.

22А Тимотейдинъ тийислилигин билесиз, улы атасына эткендей, мага да Ийги Хабарды таралтувда, ярдамласып, куллык эткен.

23Солай этип, меним яшав аьлим калай болаягын билгенлей, мен оны сизге йибереек болып уьмитленемен.

24Мен де, Раббий буйырса, оьзим тез арадан келермен деп, сенемен.

25Тагы да мени мен бирге ислеп, куьрескен (иман) кардашым Эпафрасты сизге йибермеге кереклидей коьрдим. Ол – сиз оны мага керекли болганда ярдамласпага йиберген элши.

26Эпафрас баьринъизди коьрмеге бек сагынышлы, тынышлык таппайды, неге десе сизге онынъ авырган хабары еткен.

27Эм де солай, ол, авырып, оьлим аьлде болды. Ама Алла оны языксынды, дурысын айтсам, тек ялгыз оны тувыл, кыйынлыгыма кыйынлык коспас уьшин, мени де.

28Сонынъ уьшин мен Эпафрасты бек суьйип йибердим: сиз оны янъыдан коьрип куванарсыз, мен де аз-маз тынышлык табарман.

29Оны да Раббийге тийислише, куванып, йолыгынъыз. Сондай аьдемлеринъизди оьрметленъиз.

30Неге десе ол Масихтинъ куллыгы уьшин оьлимге ювык эди, сиз мага эталмаган ярдамды косар уьшин яшавын кавыфка туьсирди.


### 3


Акыйкат туврашылык


1Тамамлай келип, кардашларым, Раббий суьйинишинъиздинъ булагы болсын! Сизге сол затларды кайтарып язбага мага авыр тувыл, тек бу сизди коьплеген баьле-казадан коршалар.

2«Ийтлерден[1]» сакланынъыз! Яманлык эткен аьдемлерден сакланынъыз! Дурыс болмаган суьннет[2] кайратлыларыннан сакланынъыз!

3Неге десе шынты суьннетлилер – бизбиз, тысыннан коьринген затларга сенмей, Аллага Рухы аркалы табынганлар эм Масих Иса ман оьктемсингенлер.

4Оьзим де тысыннан коьринген затларга сенмеге болар эдим. Эгер ким болса да баска бирев оьзининъ тийислилигине сенсе, мен оннан да коьбирек сенмеге акым бар:

5Мен тувганымнан сонъ, сегизинши куьнинде бабага олтыртылганман[3]. Исраил халкыннан, Бенямин ырувыннан, еврей ата-анадан тувган еврей, Таурат бойынша парисеймен.

6Иман уьмметине кайрат пан залымлык этип, Таурат пан белгиленген туврашылыкка калганда, мен минсиз эдим.

7Ама бир заманларда мен баа берген аьр затты Масихке сыйынувымда пайдасыз деп санадым.

8-9Раббийим Масих Иса уьшин мен аьр бир заттан басымды алдым, Оны танувдынъ уьстинлиги мен тенълестиргенде, аьр бир затты пайдасыз деп санадым. Масихти табып, Оны ман бир болар уьшин, калган баьри затты сыпырып тасладым. Соьйткенде, меним Таураттан келген оьз туврашылыгым йок. Алла мени, Масихке иман эткеним уьшин туврашыл деп, санайды. Алладан келген бу туврашылык иманга негизленген.

10-11Мен Масихтинъ оьлиминде Ога усап, Оны танымага, Онынъ оьлилерден тирилуьв куьдиретин билмеге, Онынъ азапларын боьлмеге эм калай болса да оьлилерден тирилуьвге етпеге уьмитленемен.


Баргыды алмага куьресинъиз


12Мен, уьмитлериме толысынша етистим деп айтпайман, ама Масих Иса мени сайлап алганда мага белгилеген баргыды алмага куьресемен.

13(Иман) кардашларым, мен муны таптым деп ойламайман. Тек муны айтпага боламан: артта калганды мутып, асыгыслы алдыдагына ымтыламан.

14Бу мыратка етип, Алла Масих Иса аркалы мени коькке шакырганда мага белгилеген баргыды таппага куьресемен.

15Соьйтип баьримиз, акылбалык болганлар, сол ойда калаяк. Эгер бир зат акында баскаша ойлансанъыз, Алла оны да сизге ашык этер.

16Тек биз неге еткен болсак, сога келисип яшамага керекпиз.

17Кардашлар, меннен коьрим алынъыз. Биз сизге берген коьримге коьре яшаганларга коьз салынъыз.

18Неге десе мен сизге оны йыйы-йыйы айтатаган эдим, а соьле коьзясларым ман кайтараман: коьплер Масихтинъ каштагы оьлимине душпан болып яшайдылар.

19Булардынъ сонъы – йойылув, аллалары – карын. Айыплары ман мактанып, тек бу дуныя акында ойлайдылар.

20Бизим юртымыз болса – коьк. Биз Куткарувшымыздынъ, Раббий Иса Масихтинъ, коьктен келуьвин куьтемиз.

21Ол аьр затты да Оьзине бойсындыраяк куьшин юргистип, бизим заваллы шаркымызды туьрлендирип, Оьзининъ данъклы шаркына тенъ этеек.


### 4


Сонъгы насихатлар


1Суьйткенде, мен коьрмеге аьсиретленген суьйикли (иман) кардашларым, куванышым эм енъуьв тажым, Раббий мен бирлигинъизде берк турынъыз, аьзизлерим!

2Мен Эводиядан тилеймен, Синтихеден тилеймен: Раббийге байыр болганынъыз уьшин татымлык йолында яшанъыз!

3Сеннен де, меним сенимли Сизигим[4], тилеймен: бу хатынларга ярдамлас. Неге десе Эводия да, Синтихе де мени мен атлары яшав китабында болган Клемент эм калган йолдасларым ман бирге Ийги Хабар уьшин янымда айырылгысыз куьрескенлер.

4Раббий дайым да суьйинишинъиздинъ булагы болсын! Тагы да кайтарып айтаман: суьйининъиз!

5Баьриси де сизинъ юваслыгынъызды коьрсинлер.

6Раббий энди ювыкта. Бир зат акында да тынышсызланманъыз! Эгер дейим бир керегинъиз бар болса, шуькир этип, баьрисин дуваларынъызда эм тилеклеринъизде Аллага аманатланъыз.

7Сол заманда, аьдем акылы анълап болмастай, баьри заттан да бийик болган Алла тынышлыгы юреклеринъизди эм ойларынъызды Иса Масих пен бирликте саклар.

8Тамамлай келип, кардашларым, аьр не акыйкат, сыйлы, аьдил, таза, ягымлы, макул коьрилген, яхшы эм мактавга тийисли болса, ойларынъызды сол затларга каратынъыз.

9Меннен неге уьйренген болсанъыз, неди кабыл эткен болсанъыз, эситкен эм менде коьрген аьр неди, сол затларды этинъиз. Сол заманда Алла, тынышлыктынъ булагы, сиз бен бирге болаяк.


Паул разылыгын билдиреди


10Сонъалыкка калганда меним акымда янъыдан кайгырып баслаганынъыз уьшин Раббий мени бек суьйиндирди. Элбетте, сиз меним акымда дайым да кайгырып тургансынъыз, тек муны коьрсетпеге амал болмаган.

11Бу затты кыйынлыклар шеккеним уьшин айтпайман. Менде болатаган затларга разы болмага уьйренгенмен.

12Байлыкта да, ярлылыкта да яшап билемен. Мен баьри заттан да оьттим эм баьри затка да аьзирмен: токлыкта да, ашлыкта да, барлыкта да, йоклыкта да яшавдынъ сырына уьйренгенмен.

13Мага карув берген (Масих) аркалы баьри затты да бажараман.

14Кенем де меним кайгыларымды боьлгенинъизди ийги эттинъиз.

15Пилипшилер, сиз оьзинъиз билгендей, мен Ийги Хабарды яйып баслаганда, Македониядан кеткеннен сонъ, сиз болмасанъыз баска бир ямагат та келим мен, шыктаж бан да мени мен боьлиспеди.

16Мен Салоникте болганда сиз бир неше кере мага яшав кереклисин йибердинъиз.

17Бу затты сизден савгалар излеп айтпайман. Ама сизге яравлы хайырлы ислеринъиздинъ коьп болувын сагынаман.

18А мен баьри затты да толысынша, аьле артыгы ман да алдым. Эпафрастынъ колы ман сиз йибергенлердинъ баьрисин де алдым эм толысынша аьжетсизлендим. Сизинъ савганъыз – ийги ийисли, Алладынъ коьнъилине яраган макул курмандай.

19-20Аллам баьри кереклинъизди Масих Иса аркалы Оьзининъ данъклы байлыгыннан кызганмай канагатлар. Атамыз Аллага оьмирлерге данък! Амин.

21Иса Масихке багысланганлардынъ баьрисине салам айтынъыз. Мени мен бирге болган (иман) кардашларымыз салам йибередилер.

22Аллага багысланганлардынъ баьриси салам береди, боьтен де кесардынъ сарайында кызмет кылувшылар.

23Раббийимиз Иса Масихтинъ шапагаты баьринъиз бен бирге болсын!


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга

[1]

3:2 - Ийтлер: яман аьдемлер, дурыс болмаган суьннет кайратлылары.

[2]

3:2 - Дурыс болмаган суьннет: иманга туьспей, тек бабага олтыртылув.

[3]

3:5 - Тауратка коьре аьр ювыт эр бала тувганнан сонъ сегизинши куьнинде бабага олтыртылмага керек болады.

[4]

4:3 - Сизигим: яде «йолдасым».